Zapis historyczny o Mieście Szamocin
Miasto i jego dzieje
Historia miasta od XII w.
Pierwszy dokument - ustalający granice diecezji poznańskiej, w którym wymienione jest Szamoczino, osada rybacka na Pałukach – pochodzi z 15 maja 1364 r. Początki tej osady są wcześniejsze, sięgają prawdopodobnie końca XII wieku. Według historyków sytuowała się ona w rejonie nieistniejącego już jeziora Pracza. W późniejszym czasie miał ją otrzymać za zasługi rycerz Jeśko, który 4 października 1311 r. sprzedał posiadłość wraz z dwoma jeziorami za 70 grzywien klasztorowi cystersów w Byszewie.
Dobra szamocińskie stanowiły własność prywatną. Wiadomo, że w 1415 r. były w posiadaniu Nałęczów – Abrahama i Dobrogosta z Jaktorowa, na początku XVI w. - Grocholskich, w XVII w. – Unrungów, a w 1650 r. przejęli je Baranowscy. Od 1700 r. należały do Bętkowskich.
W 1740 r. odziedziczył je Józef Bętkowski. Za jego 10-letnich rządów Szamocin dużo zyskał – majątek rolny osiągnął wysoki poziom gospodarczy, dzięki osiedleniu olędrów zagospodarowane zostały podmokłe tereny, a wieś – m.in. dzięki sprowadzeniu tkaczy z Niemiec i Śląska – stała się znaczącym ośrodkiem sukienniczym. Ambicją Bętkowskiego było uczynienie Szamocina miastem. Już 20 grudnia 1745 r. wydał wsi prawa miasta na prawie magdeburskim. Potwierdził je i uzupełnił przywilejem lokacyjnym król August Sas 29 listopada 1748 r. Szamocin otrzymał także pieczęć i herb, który przedstawia w polu czerwonym złote jabłko królewskie ze srebrnymi rybami po bokach. Herb wskazuje na pierwotnie rybacki charakter osady.
W 1750 r. Józef Bętkowski sprzedał majątek za 117 tys. talarów Leonowi Raczyńskiemu, kasztelanowi santockiemu. Nowy właściciel miał bardzo śmiałe plany urządzenia Szamocina na wzór miast w zachodniej Europie. Niestety, przedwczesna śmierć w 1756 r. wszystko przekreśliła.
W 1772 r. Szamocin z całym obszarem nadnoteckim przeszedł pod panowanie pruskie.
W końcu XVIII w. miasto zaczęło nabierać wyglądu, który przetrwał do dziś. W 1795 r. wytyczone zostały szerokie ulice (obecnie Hallera, Paderewskiego, Marcinkowskiego) oraz rozległe place – Rynek i Plac Wolności. W 1798 r. z funduszy magistrackich zbudowany został most na Noteci.
W 1801 r. Filip Raczyński wydał specjalny przywilej dla miasta. Osiedleńcy otrzymywali parcele budowlane za małą odpłatnością oraz korzystali z licznych ulg. To przyczyniło się do rozkwitu rzemiosła i handlu. W XIX w. Szamocin stał się znanym w pasie nadnoteckim (drugim po Trzciance) ośrodkiem sukienniczym. Przedmiotem handlu było głównie sukno oraz tkane wełniane chusty i koce. w 1805 r. było tu już 80 samodzielnych mistrzów – sukienników, istniały 3 przędzalnie.
W 1816 r. liczba mieszkańców wynosiła 1121 (196 katolików, 827 ewangelików, 98 Żydów).
Miastem zarządzali burmistrz i rada miejska oraz wójt i ława sądowa. Urzędy burmistrza i wójta zajmowali przeważnie Niemcy, a wynikało to z tego, że większość ludności polskiej zamieszkiwała osadę Smolary należącą do Szamocina Wsi.
Duże dochody przynosiły także targi i jarmarki, które dzięki staraniom dziedziców stały się na wiele lat tradycyjnymi imprezami handlowymi.
Po śmierci Filipa Raczyńskiego w 1804 r. dobra odziedziczyli synowie Atanazy i Edward, którzy uwiecznili swój ród w tej okolicy poprzez nazewnictwo zakładanych wsi: Raczyn, Nałęcza, Antoniny, Atanazyn i Edwardowo.
W 1807 r. Szamocin znalazł się w granicach Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona, na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r. utworzone zostało Wielkie Księstwo Poznańskie, w którym znalazł się Szamocin (od 1818 r. w powiecie chodzieskim). Rozpoczął się okres niemieckiej kolonizacji, co spowodowało wzrost liczby mieszkańców miasta (np. w 1830 r. – 1771 mieszkańców, w 1871 r. – 2122, w tym: Polaków 367, Żydów 410).
Rozkwit miasta zahamował wielki pożar, który wybuchł w nocy z 3 na 4 września 1840 r. Ogień pochłonął 32 budynki mieszkalne i 75 zabudowań gospodarczych, w tym liczne warsztaty tkackie (czynnych ich było wówczas 156). Zniszczonego pożarem przemysłu nie dało się już odbudować.
W latach 30. XIX w. jeden z najbogatszych kupców Szamocina Selig Salamon wybudował dużą olejarnię, tartak oraz młyn wodny w Kosarzynie, w którym zainstalowana została pierwsza maszyna parowa w Wielkopolsce.
W 1840 r. powstało duże przedsiębiorstwo zajmujące się handlem drewnem, założone przez bogatego kupca Augusta Richtera, który kupił od dworu oraz okolicznych właścicieli ziemskich 500 ha lasów. Firma ta stała się jedna z największych w branży drzewnej w regencji bydgoskiej. Drewno było spławiane Notecią.
W 1840 r. wybrukowana została droga z Szamocina w kierunku Białośliwia do mostu na Noteci, co miało duży wpływ na zwiększenie przewozu towarów, a to z kolei sprzyjało rozwojowi handlu w Szamocinie. Uruchomienie Kanału Bydgoskiego ułatwiło przewóz zboża i drewna, którego skupem zajmowały się firmy handlowe w Szamocinie. Miasto w latach 40. XIX w. stało się ważnym punktem handlowym w okręgu nadnoteckim. Handel zbożem znalazł się w rękach Żydów – Izaaka Cohna i Juliusza Seligsohna, który wybudował duży, dwukondygnacyjny spichlerz zbożowy (do dziś stoi przy ul. Kościelnej). W latach 70. powstał duży spichlerz przy moście na Noteci.
W latach 70. w mieście było 16 większych i mniejszych spichlerzy, w których można było zmagazynować 5 tys. ton zbóż.
Okres zbożowej prosperity przeminął, kiedy na większy ośrodek handlu zbożem wyrósł Wągrowiec. Szamocińskie przedsiębiorstwa zajęły się wtedy handlem końmi i bydłem. Atrakcyjne stały się targi (w poniedziałki) i jarmarki (w każdy drugi czwartek miesiąca). Na handlu bogaciły się miejscowe firmy i miasto. Dzięki temu postępowała rozbudowa (1830 r. – 164 domy, 1871 r. – 198 domów). Powstały 4 hotele. Na początku lat 80. zmodernizowane zostały najważniejsze ulice (wybrukowane ul. Michaliny i ul. Filipa). Magistrat zajął się dalszym meliorowaniem części łąk nadnoteckich należących do miasta, dzięki czemu po kilku latach Szamocin stał się ważnym ośrodkiem handlu sianem i torfem.
Majątek szamociński w XIX w. przechodził z rąk do rąk. Ostatnimi polskimi jego właścicielami byli Raczyńscy, którzy władali nim do 1819 r. Ostatni dziedzic Kronheim sprzedał w 1905 r. majątek w Laskowie za 175 tys. marek i dwór szamociński za 450 tys. marek Komisji kolonizacyjnej w Poznaniu. Komisja zaś przeprowadziła podział gruntów na 34 parcele, z których 20 miało wielkość 50 – 120 mórg, i osiedliła na nich osadników niemieckich.
Informacje zaczerpnięte z broszury informacyjnej „MIASTO I GMINA SZAMOCIN”
|
